Otrzymanie darowizny lub odziedziczenie spadku nie oznacza tylko korzyści majątkowej, a wiąże się także z pewnymi obowiązkami wynikającymi z przepisów prawa. To nie tylko konieczność zapłacenia podatku od spadków lub darowizn, ale także m.in. obowiązek złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. W niektórych sytuacjach otrzymanie spadku z kolei może powodować pewne problemy - mowa tu m.in. o spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Planowane obecnie są zmiany w przepisach dotyczących spadków, a jedna z najciekawszych zmian dotyczy niegodności dziedziczenia. Adwokat Aneta Sołtysik z Kancelarii Kupilas&Krupa z Bielska-Białej tłumaczy zasady dotyczące spadków i darowizn. Zapraszamy do zadawania pytań w komentarzach na tematy poruszane w artykule.

Spadek i darowizna to pozornie podobne pojęcia. Z punktu widzenia prawa różnią się diametralnie, nie należy ich ze sobą mylić, a traktowanie ich zamiennie może powodować nieprzyjemne konsekwencje. Spadek stanowi masę majątkową, obejmującą prawa i obowiązki zaliczane do spadku, zgodnie z przepisami prawa spadkowego. Masa spadkowa jest przedmiotem dziedziczenia przez spadkobierców. Spadkobiercą może być nie tylko osoba fizyczna, ale także osoba prawna oraz niezupełna osoba prawna, mająca zdolność do dziedziczenia, na którą prawa i obowiązki zmarłego przechodzą w drodze dziedziczenia ustawowego lub testamentowego. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, dopiero z chwilą jego śmierci, przechodzą na spadkobierców.

Natomiast przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie, czyli przekazanie korzyści, zostało spełnione.

Niegodność dziedziczenia

Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2977) przewiduje bardzo ważne zmiany w zakresie prawa spadkowego, które dotyczą przepisów kodeksu cywilnego, kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Jedna z najciekawszych zmian dotyczy poszerzenia katalogu osób, które mogą zostać uznane za niegodne dziedziczenia. Obecnie za niegodnego dziedziczenia można uznać spadkobiercę, który m.in. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu czy umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, a nawet podrobił lub przerobił jego testament. W myśl kodeksu cywilnego spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Nowelizacją rozszerzono podstawy do uznania spadkobiercy przez sąd za niegodnego poprzez wskazanie, że spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, także jeżeli:

- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;

- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

Zgodnie z Kodeksem cywilnym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i w tej dacie zostaje on nabyty przez spadkobiercę. W konsekwencji nabywa prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. Nabycie to ma jednak charakter tymczasowy, gdyż spadkobierca może spadek odrzucić. Staje się ono ostateczne dopiero z chwilą złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku lub jego odrzuceniu. Bardzo ważne zmiany obejmą także też te regulacje związane z oświadczeniem o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Zgodnie z dotychczasowymi przepisami oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Wprowadzane zmiany precyzują, że do zachowania terminu, o którym mowa, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie - dotychczas nie obowiązywała taka regulacja.

Spadek dziecka - zmiany w zarządzie majątkiem dziecka

Istotne zmiany w świetle dziedziczenia wprowadzają także przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo w przypadkach wskazanych w art. 6401 kodeksu postępowania cywilnego, sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. Oznacza to, że jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, to czynność polegająca na odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przez rodzica, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, gdy jest dokonywana za zgodą drugiego z rodziców, któremu również w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, albo gdy jest dokonywana wspólnie, nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 6401 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, sądu spadku - jeżeli spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka.

Nowelizacja obejmie także przepisy kodeksu postępowania cywilnego poprzez wskazanie w art. 6401 , że zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka lub osoby pozostającej pod opieką w postaci prostego przyjęcia lub odrzucenia spadku, w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, wydaje sąd spadku. Z chwilą wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności, o której mowa, złożony do sądu opiekuńczego, przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi spadku.

Darowizna a przepisy spadkowe

Darowizna w świetle przepisów spadkowych ma znaczenie m.in. w kwestii prawa do zachowku. Zstępni, małżonek lub rodzice, którzy dziedziczyliby po spadkodawcy ustawowo, mają prawo domagać się zachowku w wysokości połowy wartości majątku, który zgodnie z przepisami by odziedziczyli. Jeśli spadkobierca ustawowy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni - ma prawo żądać zachowku o wartości dwóch trzecich przysługującego mu z ustawy udziału spadkowego. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Co to jest zachowek?

Zachowek w ogólnym tłumaczeniu to swego rodzaju rekompensata i forma ochrony interesów majątkowych najbliższych członków rodziny, którzy nie zostali uwzględnieni w testamencie. Jeśli osoba została pominięta w testamencie bliskiego, może domagać się rekompensaty zwanej zachowkiem. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku, stosownie do przepisów, darowizny. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, a także darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Darowizna a podział spadku

Przepisy prawa spadkowego nadają ważne znaczenie darowiznom nie tylko w kwestii ustalania prawa do zachowku, ale także w przypadku podziału spadku. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna dokonana została ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego niewymienionego powyżej. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. Jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki. W wypadku takim nie uwzględnia się przy dziale spadku darowizny ani spadkobiercy zobowiązanego do jej zaliczenia.

Artykuł powstał przy współpracy z Kancelarią Prawną Kupilas&Krupa z Bielska-Białej.

***

Powyższa publikacja portalu bielsko.biala.pl jest częścią cyklu publikacji na temat aktualnych problemów prawnych, z jakimi spotyka się każdy z nas w życiu prywatnym czy pracy zawodowej. Opracowania powstały dzięki współpracy z ekspertami z renomowanej kancelarii prawniczej z Bielska-Białej, którzy odpowiadają na łamach portalu na pytania Czytelników w sprawach dotyczących poruszanych zagadnień. Pytania można zadawać pod artykułem, na naszym profilu w Facebooku i na adres: [email protected], a także na adres i w serwisach społecznościowych Kancelarii Prawnej Kupilas&Krupa.

Dotychczas w tym cyklu ukazały się następujące artykuły: