To sytuacja tym bardziej bolesna dla wizerunku Bielska-Białej, że miasto od dekad szczyci się wielowiekową tradycją wielokulturowości i tolerancji. Tymczasem po raz kolejny bryluje w „Brunatnej Księdze”, dokumentującej akty nienawiści na tle rasistowskim czy ksenofobicznym. Niektóre haniebne zdarzenia do których w ostatnich miesiącach doszło w Bielsku-Białej zostały wykorzystane przez najbardziej znanych działaczy skrajnej prawicy, by podsycać nienawiść i szerzyć fake newsy.

„Brunatna Księga” Stowarzyszenia „Nigdy Więcej” to dokumentacja przejawów agresji wobec mniejszości w latach 2025–2026. Publikacja ukazała się w Międzynarodowym Dniu Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem, który upamiętnia rocznicę Nocy Kryształowej, nazistowskiego pogromu z 9 listopada 1938 roku.

Na ponad 200 stronach opisuje rasistowskie i ksenofobiczne pobicia, mowę nienawiści, akty dyskryminacji, dewastacje cmentarzy i pomników upamiętniających Holokaust, nacjonalistyczne manifestacje, rasistowskie hasła i symbole na stadionach. - Dokumentuje treści antyukraińskie, powielające propagandę putinowską i szerzące wrogość wobec uchodźców - mówią dr Anna Tatar i dr hab. Rafał Pankowski, autorzy raportu.

Kibole nawołujący do przemocy

Tradycyjnie już wiele wpisów jest poświęconych Bielsku-Białej. Siedem to „zasługa” meczów Podbeskidzia. Fani drużyny od lat - co nikomu nie przeszkadza - „w centralnych miejscach na trybunach wywieszają baner zachęcający do przemocy motywowanej ideologicznie”. Twórcy raportu wskazują, że hasło „Good night left side” jest często używane przez środowiska neofaszystowskie, a charakterystyczna ilustracja ukazuje agresora, który kopie leżącą na ziemi osobę. Wśród opisanych spotkań znalazły się mecze z 24 listopada 2024 roku, 4 listopada 2024 roku, 15 marca, 4 maja, 23 maja i 28 września 2025 roku i 27 lutego br.

Bardzo obszerny fragment księgi dotyczy zdarzenia, o którym było głośno w całym kraju. 11 lipca w autobusie linii nr 8 jeden z pasażerów obrzucił wulgarnymi, ksenofobicznymi wyzwiskami dwie 11-letnie dziewczynki z Ukrainy. Cała sprawa odbyła się szerokim echem nie tylko w Polsce, ale również za granicą.

Agresorem okazał się nim 54-letni pracownik MZK. Spółka wydała oświadczenie w tej sprawie: „Nie ma i nie będzie naszej zgody na jakiekolwiek przejawy agresji, przemocy czy dyskryminacji. W związku z tym podjęliśmy decyzję o zakończeniu współpracy z tym pracownikiem. MZK w Bielsku-Białej oraz Miasto Bielsko-Biała stanowczo potępiają wszelkie zachowania motywowane nienawiścią i uprzedzeniami”.

Prokuratura informowała, że mężczyzna usłyszał zarzut popełnienia przestępstwa znieważenia z powodu przynależności narodowej trzech obywatelek Ukrainy, w tym dwóch małoletnich, i naruszenia nietykalności cielesnej jednej z nich. Sprawca przyznał się do winy. Postępowanie w jego sprawie nadal trwa.

Napaść na ukraińskie dziewczynki była szeroko komentowana w mediach. Obok wielu wypowiedzi potępiających przemoc wobec dzieci pojawiły się również komentarze usprawiedliwiające napaść lub w ogóle negujące autentyczność zajścia w Bielsku-Białej. Dla części komentujących zdarzenie to posłużyło jako pretekst do propagowania nienawiści wobec osób z Ukrainy. Oto przykład: „Jedzie sobie dziecko nie jest to Polskie dziecko, wchodzi starszy człowiek Polski człowiek w Polskim autobusie. Czy mama i tata nie mieli czasu bo polskie darowizny liczyli nauczyć swoje dziecko, że ustępuje się miejsca do siedzenia!”.

Zaatakowany i bity na przystanku

Jednak do szerzenia nienawiści zdarzenie to wykorzystali nie tylko anonimowi użytkownicy mediów społecznościowych, ale też politycy i prawicowi dziennikarze. To słowa Konrada Berkowicz, posła Konfederacji: „Atak na ukraińską dziewczynę, to nie wina «Brauna, Mentzena, Czarnka». To przede wszystkim wina Zełeńskiego i jego bandy, którzy plują na Polaków i gloryfikują morderców Polaków. To także wina naszych durniów z rządu, którzy kosztem Polaków, oddają bezinteresownie wszystko stronie ukraińskiej. To nie «prawica» nastawia Polaków wrogo do Ukraińców. To robi przede wszystkich strona ukraińska”.

Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” ze szczegółami opisuje też brutalny atak na obywatela Bangladeszu, do którego doszło 14 lipca w Bielsku-Białej. Mężczyzna został napadnięty przez dwóch mężczyzn, gdy przechodził w pobliżu jednej z galerii handlowych. Rzucili się na niego, bili go pięściami i kopali.

W jego obronie stanęli świadkowie napaści, młodzi ludzie czekający nieopodal na przystanku autobusowym, a także starsza kobieta. Ktoś z nich wezwał policję. Funkcjonariusze pojawili się na miejscu po kilku minutach, lecz nawet w ich obecności napastnicy usiłowali jeszcze atakować Banglijczyka. Policjanci obezwładnili jednego sprawcę, zatrzymali też drugiego, który próbował uciec – czytamy w „Księdze”.

Opluł w autobusie ciemnoskórego Polaka

To zdarzenie dowodzi, że w Bielsku-Białej przede wszystkim trafia się na uczynnych ludzi, a nie nienawistnych bandytów. Poszkodowany mężczyzna, który mieszka i pracuje w Polsce od kilku lat, zamieścił w mediach społecznościowych wpis i podziękowania skierowany do osób, które mu pomogły.

„Brunatna Księga” pochyla się nad innym atakiem w komunikacji miejskiej w Bielsku-Białej. 21 października 2025 roku w autobusie jeden z pasażerów zaatakował 12-letniego ciemnoskórego chłopca, Polaka. Obrzucił go rasistowskimi wyzwiskami i opluł. Mężczyzna wysiadł z autobusu i oddalił się. O zdarzeniu powiadomiono policję. Funkcjonariusze podjęli skuteczne poszukiwania sprawcy napaści, który usłyszał zarzuty.

Jak wskazuje dr Anna Tatar, zdarzenia, które ze zgrozą obserwujemy w Bielsku-Białej, są konsekwencją wieloletniego procesu. Jego źródeł należy szukać między innymi w języku debaty publicznej i sposobie, w jaki politycy kształtują społeczne nastawienie do mniejszości, szczególnie do Ukraińców.

- Kiedy przyjrzymy się stosunkowi do mniejszości w Polsce, zwłaszcza do osób z Ukrainy, widać, jak bardzo jest on podatny na polityczne sterowanie. Pokazały to wydarzenia z 2015 roku i dyskusja wokół przyjmowania uchodźców. Choć uchodźcy nie docierali wówczas do Polski, rozpowszechniano nienawistną narrację, że przyjadą do nas „muzułmanie terroryści”. Temat ten został wykorzystany przed wyborami, a wykreowany wówczas przekaz pozostał z nami na dłużej. Zmienił się język debaty publicznej. Sposób mówienia o osobach o ciemniejszym kolorze skóry doprowadził do wzrostu liczby ataków, także na osoby błędnie postrzegane jako muzułmanie. Wcześniej nie dochodziło do tak wielu przypadków agresji fizycznej wobec mniejszości. Źródłem tego wszystkiego był język debaty politycznej. Media społecznościowe pękały w szwach od ksenofobicznych wpisów i filmików, które wystarczyły, by skutecznie straszyć ludzi - mówi.

Rosnąca nastroje antyukraińskie

W ocenie autorki raportu atak na ukraińskie dziewczynki w autobusie komunikacji miejskiej w Bielsku-Białej nie był odosobnionym incydentem, lecz konsekwencją narastającej propagandy nienawiści.

- To jej ukoronowanie. Dorosły człowiek wydziera się na dziewczynkę. Czego musiał się naczytać i nasłuchać, żeby zaatakować dziecko? Zdarzenie w Bielsku-Białej było wyjątkowe pod tym względem, że zobaczyliśmy je oczami tej dziewczynki. Wtedy w Polsce intensywnie dyskutowaliśmy o tym, co się stało i jak to możliwe, że Polacy, którzy wcześniej wykazywali się tak dużą empatią, nagle mogą zachowywać się w ten sposób. Nie potrzebujemy już nawet propagandy z Rosji – ten antyukraiński przekaz rozwija się dalej - mówi.

Na koniec zwraca uwagę na znaczenie społecznych reakcji na tego rodzaju zdarzenia. W przypadku Bielska-Białej za istotne uważa to, że atak spotkał się z odpowiedzią mieszkańców, władz miasta i instytucji. - Ważne jest wsparcie, jakiego pokrzywdzonym udzielają pozostali mieszkańcy i władze - tłumaczy.

Przypomnijmy, że w poprzednich raportach Bielsko-Biała było wytykane palcami za tak podłe czyny, jak niszczenie cmentarzy żydowskich czy ewangelickich. Region, a szczególnie samo miasto, szczyci się przecież tradycją wielokulturowości i tolerancji. Tymczasem od lat musi się zmagać z incydentami, które zupełnie rujnują ten obraz. Co gorsza, obrzydliwe czyny wykorzystuje skrajna prawica, by jeszcze podsycać nienawiść i rozsiewać fałszywe informacje, wpisując się tym samym w cele kremlowskiej propagandy.

Pocieszające może być tylko to, że prowokowane akty przemocy spotykają się z reakcją mieszkańców i instytucji, nie akceptujących ataków na tle ksenofobicznym i rasistowskim. Cały raport jest dostępny TUTAJ.

Marcin Kałuski
[email protected]