Inne jest ciekawe! - pod takim hasłem rozpocznie się w piątek 34. Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez Granic, organizowany w Cieszynie oraz Czeskim Cieszynie. W ciągu 10 dni teatralnego święta z pewnością każdy znajdzie coś dla siebie.

Wydarzenie, które pozwoli cieszyć się bogactwem i różnorodnością sztuki teatralnej tworzonej w naszej części Europy, zaczyna się 26 września, a kończy 5 października. Inauguracja festiwalu to równocześnie uroczyste urodziny teatru w Cieszynie. 115 lat temu, 24 września 1910 roku, otwarto gmach zbudowany przez wiedeńską firmę Fellner und Helmer, a 80 lat temu, premierą „Pana Jowialskiego” Fredry (reż. Stanisław Kwaskowski), zaczęła się historia stałego zawodowego teatru polskiego na Śląsku Cieszyńskim.

Podwójny jubileusz Teatru im. Adama Mickiewicza uświetni 26 września prezentacja głośnego spektaklu „Persona. Ciało Bożeny” z Teatru Zagłębia w Sosnowcu. Tytułowa bohaterka to teatralna sprzątaczka (świetna Mirosława Żak). W tytule łatwo rozpoznać nawiązanie do przedstawień Krystiana Lupy, którego na scenie reprezentuje reżyser Krystian. Ironiczne spojrzenie twórców kieruje się także ku polskiej polityce, włącznie z jej głównymi protagonistami - Tuskiem i Kaczyńskim. Ten spektakl jest też autoironiczny, bo mierzy się z prawdami o tworzeniu sztuki z dala od dużych ośrodków oraz z siłą lokalnych stereotypów i hejtu (na przykładzie Sosnowca). Jest dziełe Jędrzeja Piaskowskiego (reżyseria) i Huberta Sulimy (tekst).

Fredro, obecny w ważnych momentach przeszłości cieszyńskiej sceny, jest cichym bohaterem tegorocznego festiwalu. 30 września w programie znalazła się bowiem „Zemsta” z warszawskiego Teatru Komedia. Papkinem jest Maciej Stuhr, Cześnikiem Arkadiusz Brykalski, Rejentem Bartosz Porczyk, a Podstoliną Barbara Wysocka. Reżyserem jest Michał Zadara - przed laty laureat nagrody Złamany Szlaban za „Ifigenię”.

Nie bojąc się konfrontacji z Warszawą, swoją odważną interpretację „Zemsty” proponuje 3 października Scena Polska teatru w Czeskim Cieszynie. Po premierze przedstawienie w reżyserii Julii Mark wywołało kontrowersje wśród tradycyjnie nastawionej części widowni. Teraz widzowie będą mogli obejrzeć oba przedstawienia, a ocenę wyrazić w internetowym głosowaniu. Podsumowaniem tego pojedynku na „Zemsty” będzie 4 października w Transgranicznym Centrum Informacji Turystycznej w Cieszynie spotkanie z najprawdziwszym potomkiem wielkiego komediopisarza - Maciejem Szeptyckim, twórcą Domu Komedii Aleksandra Fredry powstającego w ruinach pałacu w Łaszczowie, niedaleko Tomaszowa Lubelskiego. 

Legendarna Husa na Provázku z Brna (na zdjęciu głównym) zaprasza 1 października do cieszyńskiego teatru na przedstawienie muzyczne „Držím ti miesto”. Artyści nazwali przedstawienie żartobliwie „wieczorkiem czechosłowackim” i bawią się przesądami dzielącymi Czechów i Słowaków. Inscenizowany koncert w reżyserii Anny Davidovej rozbrzmiewa najsłynniejszymi słowackimi melodiami i najbardziej żenującymi czeskimi stereotypami.

Teatralne propozycja dla dzieci i młodzieży

Inną zabawę proponują 28 września, także w cieszyńskim teatrze, studenci Akademii Sztuk Teatralnych z Wrocławia w przedstawieniu pod kierunkiem Piotra Ratajczaka na podstawie tekstu Maliny Prześlugi. Wzięli na warsztat „Arabelę”. W ich wersji to groteskowa antybaśń w szalonym tempie, w której obok Rumburaka czy Arabeli jest też popkulturowe piekło zamieszkane przez koniki Pony i podobne masowe produkty dla dzieci. To rzecz dla siwiejących już miłośników serialu, ale też dla aktualnych i potencjalnych rodziców oraz starszej młodzieży, zachęcająca, nie stroniąc od humoru, do zastanowienia się na serio, jakie baśnie proponujemy dzisiaj dzieciom...

W czeskocieszyńskiej Strzelnicy wystąpi 1 października Agnieszka Przepiórska z przedstawieniem „Ocalone”. Aktorka swój artystyczny temperament wyraża również w formie monodramó  i uważana jest za jedną z najwybitniejszych twórczyń teatru jednoosobowego w Polsce. W „Ocalonych” - spektaklu w reżyserii Mai Kleczewskiej – Przepiórska oddaje głos kobietom - ofiarom krwawej pacyfikacji Ochoty podczas Powstania Warszawskiego. Emocje, jakie wywołuje ten przejmujący występ, pozostają w pamięci na bardzo długo. Krytycy uznają go za najważniejszy w dotychczasowym dorobku artystki.

28 września w cieszyńskim Transgranicznym Centrum Informacji Turystycznym widzowie zobaczą przedstawienie stworzone przez słowacką reżyserkę Monikę Gerboc z artystami ze Słowacji, Polski i Niemiec w teatrze lalek z saksońskiego Zwickau - „Poszukiwacze złota” (The Golddiggers / Die Goldgräber, prezentowane w języku angielskim). Ogląda się je w „goglach VR”, dzięki czemu znajdujemy się w samym środku fantastycznych obrazów i zdarzeń wykreowanych przez artystów, swobodnie wybierając, na co akurat patrzymy. Gerboc stworzyła w czasie pandemii pierwsze na świecie widowisko łączące teatr lalek z technologią VR; wizualna ballada o poszukiwaczach złota jest jej kolejnym doświadczenie.

Miłośnicy teatru ulicznego mogą 4 października obejrzeć na dziedzińcu Zamku Cieszyn przedstawienie „Hiob” Lwowskiego Akademickiego Teatru Woskresinnia. Oparte na dramacie Karola Wojtyły, zostało zrealizowane przed laty przez Jarosława Fedoryszyna, twórcę tego słynnego teatru. Widowisko nadal zachwyca i porusza, a jego aktualność wydaje się dzisiaj mocniejsza niż kiedykolwiek.

Těšínské Divadlo z Czeskiego Cieszyna - oprócz wspomnianego przedstawienia Sceny Polskiej - reprezentuje 29 września Scena Czeska z inscenizacją „Máj”, przygotowaną przez Vladimira Morávka (w 2002 roku laureata Złamanego Szlabanu za oryginalną adaptację „Mewy” Czechowa). Natomiast czeskocieszyńska scena lalek Bajka zaprasza 1 października do przyteatralnego namiotu na widowisko dla najmłodszych „Książę Bajaja”.

Inne propozycje dla dzieci i młodzieży to 3 października „Kraj Naj” Maliny Prześlugi z Teatru Animacji w Poznaniu (reż. Agata Kucińska), dwa spektakle dla najmłodszych z Divadla DNO z Brna (3 i 4 października) oraz (2 października) opowieść „O holčičce, která se ještě nenarodila” w wykonaniu weterana sceny niezależnej w Czechach - Víti Marčíka st.

Słynna Laterna Magika, działająca w strukturach Teatru Narodowego w Pradze, wystąpi 5 października, na zakończenie festiwalu. W Teatrze im. Mickiewicza zaprezentuje widowisko „Pluto”. Czworo entuzjastów postanawia założyć studio filmowe pod tą nazwą, zajmujące się motion capture, czyli przechwytywaniem ruchów ciała, dłoni czy mimiki twarzy, żeby je wykorzystać w animacjach komputerowych. Nie wiedzą jednak, jak to się robi. Z tego rodzi się wspaniały komizm tego spektaklu, przekraczający wszelkie bariery językowe, bo jego głównym środkiem wyrazu jest pantomima. Autorem widowiska jest Thoma Monckton -nowozelandzki aktor i reżyser specjalizujący się w atrakcyjnych wizualnie komediowych spektaklach fizycznych.

Upamiętnią postać Helmuta Kajzera

Wśród interesujących spotkań festiwalowych warto zwrócić uwagą na przypomnienie urodzonego w Bielsku-Białej, a w twórczości często nawiązującego do tematyki Śląska Cieszyńskiego Helmuta Kajzara – wybitnego twórcy teatralnego, dramatopisarza, prozaika i eseisty. Swoim „Spojrzeniem na Helmuta Kajzara” podzieli się 27 września córka jego i Jolanty Lothe – Paula. Ta ceniona fotografka, członkini ZPAF, pracująca w Polsce i w we Włoszech, zaprezentuje fragmenty tworzonego przez siebie filmu dokumentalnego o ojcu.

Niezwykle silny ładunek emocjonalny, korespondujący z przedstawieniem Przepiórskiej i Kleczewskiej oraz „Hiobem”, niesie wystawa w czeskocieszyńskiej Galerii Půda „Trwanie i deportacje. Wieczne odpoczywanie” (1-31 października), której autorem jest profesor krakowskiej ASP Zbigniew Bajek. Bezpośrednim impulsem do jej powstania była zbrojna napaść Rosji na Ukrainę w 2022 roku. Związany z festiwalem do samego początku szef Půdy Ladislav Szpyrc zaprasza ponadto na festiwalowe after party – jubileuszową wystawę Galerii Půda, planowaną na połowę listopada.

A w Galerii Most, także działającej w Czeskim Cieszynie, w zabudowaniach po dawnej strażnicy granicznej, zagości we wszystkie festiwalowe dni... Václav Havel. Jego twórczość i postawa życiowa była jedną z inspiracji dla stworzenia artystycznego przedsięwzięcia, jakim jest Festiwal Teatralny Bez Granic (do 2004 pod nazwą Na Granicy). Dwadzieścia nieznanych portretów pisarza prezentuje wystawa, która przygotowała Knihovna Václava Havla z Pragi.

Na ściśle muzyczną ofertę festiwalu składa się 3 października koncert „A może jeszcze?” w cieszyńskim teatrze, od którego swoją jesienną trasę rozpocznie laureatka Fryderyków, nominowana do Paszportu Polityki Daria ze Śląska.

Organizatorem festiwalu jest tradycyjnie stowarzyszenie Solidarność Polsko-Czesko-Słowacka - Oddział Regionalny w Cieszynie, a ze strony czeskiej – stowarzyszenie Člověk na hranici z Czeskiego Cieszyna. Te organizacje pozarządowe są wspierane przez współorganizatorów: Teatr im. Adama Mickiewicza, Těšínské Divadlo, Zamek Cieszyn i Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej. Przedsięwzięcie finansowane jest ze środków publicznych obu krajów (granty ministerstw i samorządów szczebla wojewódzkiego, powiatowego i miejskiego), grantu Funduszu Wyszehradzkiego oraz sponsorów biznesowych.

Dyrektorem artystycznym jest Janusz Legoń, dyrektorkami organizacyjnymi: Katarzyna Dendys- Kosecka (strona polska) i Petra Slováček Rypienová (strona czeska). Szczegółowy program oraz bilety i wejściówki są już dostępne na stronie borderfestival.eu.

zn