Biała krócej niż Bielsko budowała swoją historię i była uważana za biedniejszą siostrę Bielska. Jest miastem od 1723 roku, gdy na wniosek starosty lipnickiego, król August II Mocny nadał wsi prawa miejskie. W ciągu trzech wieków władze Białej kilka razy zmieniały swoją siedzibę. Opowiadali o tym dr Maciej Bujakowski i dr Grzegorz Madej na wykładzie „Historia Ratuszy w Białej. W 300. rocznicę nadania praw miejskich Białej”, który odbył się w sobotę w Domu Kultury w Lipniku.

Pierwsze wspominki o Białej pochodzą z ok. 1564 roku. Powstała jako przysiółek wsi Lipnik. Wtedy to partaczom, czyli zwalczanym przez cechy niezrzeszonym rzemieślnikom, pozwolono osiedlić się na tzw. Kamieńcu. Trzynaście chat usytuowanych było wzdłuż dzisiejszej ulicy Łukowej, którędy przebiegał główny szlak handlowy z Bielska na wschód. Z dokumentów wynika, że najstarsze rody zamieszkujące Białą w czasie jej powstania i późniejszych dziesięcioleciach miały głównie niemiecko brzmiące nazwiska. Należy jednak pamiętać, że w tym okresie nie istniało pojęcie narodowości w dzisiejszym znaczeniu tego słowa.

Osada rozrastała się na wschód, wzdłuż brzegów potoku Niwka. Ludność tworzyli głównie ewangelicy. Niezależność administracyjną Biała zyskała w 1613 roku, kiedy to otrzymała status wsi. Pierwszy targ powstał przy ul. Łukowej, w miejscu placyku między dzisiejszym SDH Klimczok, a jedną z restauracji.

Po zakończeniu drugiej wojny północnej, August II Mocny promuje osadnictwo miejskie i zaczyna realizować w ten sposób politykę odbudowy Rzeczpospolitej. Starosta lipnicki Jakub Zygmunt Rybiński herbu Wydra w 1723 roku zwraca się do króla o podniesienie Białej (pod jego zarządem była wieś) do rangi miasta. Na fali ówczesnej polityki, Biała zamieszkiwana przez 300 osób, otrzymuje ten status. Podobnie jak ponad 30 innych miejscowości Małopolski w tym okresie, jednak nie na tych samych warunkach.

Status miejski nowego miasta był ewenementem i wygląda na to, że był przez starostów traktowany bardzo instrumentalnie, aby zapewniać Lipnikowi zyski bez nadmiernego oglądania się na interesy mieszkańców Białej. W przeciwieństwie do innych miast, Biała nie posiadała ani lasów ani ziemi rolnej.

Osadnicy zwolnieni byli z podatków (wolnizna) tylko przez dwa lata. Znaczna władza miała należeć do starosty Lipnika. Białej po uzyskaniu statusu miasta przysługiwało m.in. prawo organizowania ośmiu jarmarków w roku, cotygodniowych targów, ustanawiania stowarzyszeń kupieckich, rzemieślniczych i bractw. Rajcy mogli rozstrzygać spory w sprawach o krzywdy osobowe i posiadłości.

Staroście pozostawiono zwierzchność sądową przy apelacjach, prawo wyboru wójta i pięciu rajców oraz nadawanie przywilejów przy rozdziale ziemi pod budynki. Przyznanie statusu miasta w 1723 roku scaliło ze wsią inne ośrodki rzemieślnicze z okolicy. Miasto nie posiadało fortyfikacji ani nawet kościoła, a jedynie kaplicę Opatrzności Bożej. Wytyczono rynek o wymiarach 80 na 100 metrów, który miał stanowić centrum miasta. Jego zabudowa przebiegała bardzo powoli i składała się z drewnianych zabudowań.

Publikacje historyczne wspominają o pierwszym ratuszu, który mieścić się miał na tym rynku (obecny plac Wojska Polskiego). Późniejsze odkrycia, a także odkrycia archeologiczne prowadzone przy okazji niedawnego remontu zmieniły te przeświadczenie. Wzdłuż szlaku handlowego wschód-zachód, w północnej części późniejszego rynku znajdowała się gospoda. Ta właśnie tzw. karczma starościńska uznawana była za pierwszy ratusz Białej. Posiadała piwnice, a od strony traktu handlowego mieściły się podcienia.

W trakcie wykopalisk natrafiono nawet na monetę z czasów króla Jagiełły. Skąd wzięło się przeświadczenie, że karczma była ratuszem? Często miejscem spotkań miejskich radnych był dom burmistrza. Wygląda na to, że później starosta udostępniał karczmę na posiedzenia rady i pełniła ona taką funkcję.

Z czasem nasilił się zatarg władz miasta ze starostą i bialanie zrezygnowali z korzystania z karczmy. Chcą zbudować własny ratusz. Starosta sabotuje ten pomysł m.in. odmawiając dostaw drewna. Biała pozbawiona terenów leśnych sprowadza drewno z Bielska. Starosta Zygmunt Linowski, który dawał się we znaki nie tylko wyzyskiwanym bialanom, ale też lipniczanom i międzybrodzianom, wprowadza myto na drewno z Bielska.

Drewniany, piętrowy ratusz z wieżyczką i podcieniami powstaje w 1750 roku w południowej pierzei bialskiego rynku (dzisiejszy róg ul. Ratuszowej i 11 listopada obok pomnika Smoka Wawelskiego). Na parterze mieścił się areszt wojskowy, wartownia, przedsionek, areszty policyjne i remiza na wóz oficera sztabowego. Na piętrze mieszkali policjanci. W 1769 roku ratusz był siedzibą konfederacji barskiej.

W latach 1777-1785 w miejscu m.in. ul. 11 Listopada i Krakowskiej powstaje szosa cesarska i wytyczony zostaje Nowy Rynek (obecnie Plac Wolności), bo stary rynek z drewnianą, niekompletną zabudową wzbudził rozczarowanie cesarza Józefa II chcącego zmodernizować miasto. Jednak ratusz pozostaje na swoim miejscu.

W konskrypcji z 1788 roku w dokumentacji pojawia się informacja o wadze miejskiej znajdującej się tuż obok ratusza, rok później cesarz likwiduje starostwo lipnickie i przeprowadza szereg reform. Biała zdobywa prawa przynależne miastu - m.in. własny magistrat, prawa do lasu, ważenia piwa, gorzelnicze i wyszynku.

W latach 1825-27 roku na miejscu drewnianego ratusza powstaje wyższy, murowany budynek, a w 1871 powstaje kolejna kondygnacja i obecna elewacja budynku (dzisejsza ul. 11 listopada 38).

XIX wiek to czas dynamicznego rozwoju miast Bielska i Białej spowodowany rozwojem przemysłu. Miasta konkurują między sobą, a jednym z elementów tego współzawodnictwa jest budowa nowego ratusza w Białej. Stary ratusz przestał wystarczać szybko rozwijającemu się miastu. Pieniądze na budowę nowego pochodziły w znacznej mierze z Komunalnej Kasy Oszczędności. Była to lokalna instytucja bankowa, która przeznaczała deponowane w niej pieniądze na inwestycje miejskie, ale także na pomoc społeczną.

Planowany ratusz miał pomieścić siedzibę banku oraz magistrat. Jednym z warunków konkursowych było też posiadanie wieży zegarowej. Wygrał projekt autorstwa Emanuela Rosta junior. Nowy ratusz powstaje w 1897 roku i pełni swoję funkcję do dzisiaj. Po połączeniu miast w 1951 roku, staje się siedzibą Bielska-Białej.

Tekst i zdjęcia: Piotr Bieniecki