Pod koniec lat 80. XIX wieku w Białej funkcjonowały zaledwie trzy szkoły, wszystkie niemieckie. Ludność polska nie miała wyboru i zmuszana była do pobierania nauki w języku niemieckim. Sytuację tę zmieniło powołanie pierwszej polskiej szkoły powszechnej w mieście, o czym będą mówić znani historycy podczas konferencji popularnonaukowej, która odbędzie się w maju pod patronatem portalu bielsko.biala.pl. ZAPRASZAMY!

Po trzecim rozbiorze Polski szkolnictwo na obszarze zaboru austriackiego zostało poddane germanizacji. Przestały obowiązywać ustawy Komisji Edukacji Narodowej, zreformowano system oświaty według standardów monarchii Habsburgów. Pomimo licznych zabiegów cesarzowej Marii Teresy oraz cesarza Józefa II poziom analfabetyzmu na terenie Galicji był rekordowy, bo wynosił prawie 90 proc.

Opieka nad językiem polskim

Biała leżała na terenie Galicji Zachodniej, gdzie reformy Józefa II umacniały rozwój przemysłu, który w zdecydowanej większości był w rękach niemieckich. Taki stan rzeczy nie wpływał pozytywnie na rozwój polskiej oświaty. Ludność polska, także inteligencja, nie mając wyboru, zmuszana była kierować swoje dzieci do szkół niemieckich. Programy nauczania podporządkowane były interesom zaborców.

Działalność Rady Szkolnej Krajowej w Galicji jest pewnym etapem w historii polskiej oświaty w okresie zaborów. Jednakże z uwagi na różne uwarunkowania nie była ona w stanie zaspokoić oczekiwań cywilizacyjnych ówczesnego społeczeństwa, gdyż jej celem była realizacja interesów zaborców. Choć funkcjonowała przez ponad pół wieku na ziemiach najbardziej zaniedbanych pod względem oświatowym i przyczyniła się do postępu cywilizacyjnego Galicji, jej dorobek był niewielki.

Dopiero inicjatywa powołania do życia w 1873 roku Czytelni Polskiej w Galicji dała początek polskiej myśli oświatowej na terenie zaboru. W setną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja powstała inicjatywa utworzenia stowarzyszenia, którego zadaniem byłaby opieka nad polską szkołą ludową, językiem polskim i polską tradycją. Myśl tę szybko wcielono w życie.

Hasła odrodzenia narodowego

13 marca 1892 roku zwołano pierwsze walne zebranie Towarzystwa Szkoły Ludowej. Prezesem zarządu został Adam Asnyk. Pierwszym jego działaniem było pozyskanie członków i sympatyków oraz budowa struktur, szczególnie na terenie Galicji, Śląska oraz Bukowiny, gdzie trwało wynarodawianie Polaków i polskiej kultury. To właśnie polski, narodowy charakter Towarzystwa zjednał mu spore grono sympatyków w całym społeczeństwie. W następstwie tego szybko powstawały placówki terenowe. Towarzystwo stanęło na gruncie apolityczności i demokracji, a wypisawszy na swoim sztandarze hasła odrodzenia narodowego przez oświatę rozpoczęło walkę z analfabetyzmem.

Dużą aktywność TSL przejawiało na pograniczu Galicji i Śląska austriackiego, gdzie funkcjonowała silna grupa językowa niemiecka. W Białej pod koniec lat 80. XIX wieku funkcjonowały zaledwie trzy szkoły, wszystkie niemieckie. Ludność polska nie miała wyboru i zmuszana była do pobierania nauki w języku niemieckim.

Szkolnictwo galicyjskie zwłaszcza okresu autonomii jest przedmiotem zainteresowania wielu badaczy tamtego okresu. Faktem jest, że w ostatnim czasie ukazało się szereg opracowań będących zwykle zbiorem materiałów pokonferencyjnych. Opublikowano także liczne artykuły stanowiące przyczynki do tematu, ale problematyka edukacji, szkolnictwa oraz działalności różnych organizacji oświatowych i patriotycznych jest wciąż na nowo podejmowana przez naukowców penetrujących materiały źródłowe dotyczące Galicji. Temu też ma służyć konferencja popularnonaukowa organizowana przez TMZBB wraz z ROM „WOM” poświęcona powstaniu pierwszej powszechnej szkoły ludowej w Białej.

Stanisław Biłka, Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej

Konferencja popularnonaukowa pt. Pierwsza Polska Szkoła Powszechna w Białej odbędzie się 23 maja 2022 o godz. 15.00 przy ul. Legionów 25 w Bielsku-Białej. Wstęp wolny. Portal bielsko.biala.pl jest patronem medialnym tego wydarzenia.