Inskrypcje hebrajskie odczytane z nagrobków wydobytych wczoraj z rzeki Białej nie pozwalają stwierdzić, skąd pochodzi znalezisko. Zdaniem dr. Jacka Proszyka, macewy mogły zostać wykorzystane do umocnienie koryta rzeki w trakcie wojny. Innego zdania jest szefowa bielskiej Gminy Żydowskiej, która uważa, że nagrobki pochodzą ze zlikwidowanego w latach 60. kirkutu w Białej.

Na dwa żydowskie nagrobki natrafiły ekipy budowlane pracujące przy odbudowie nabrzeża rzeki Białej w rejonie DH Wokulski w Bielsku-Białej (informowaliśmy o tym w artykule Pilne! Sensacyjne odkrycie w korycie Białej). Na miejscu znalezisko zabezpieczyli pracownicy Muzeum Historycznego oraz Konserwator Zabytków. Wczoraj macewy zostało wydobyte z ziemi i przetransportowane na cmentarz żydowski. Zniszczone przez czas i wodę napisy na nagrobkach próbował odczytać znany bielski historyk dr Jacek Proszyk.

Do regulacji rzeki

- Te fragmentaryczne zachowane inskrypcje nie pozwalają mi przyporządkować odnalezionych nagrobków do jakiegokolwiek cmentarza. W spisach cmentarzy w Bielsku i Białej i metrykach zgonów nie ma kobiety o imieniu Pesla, która zmarła w 1929 roku - stwierdza historyk.
 
Badacz dziejów Żydów w naszym mieście przypomina, że w Archiwum Państwowym w Katowicach w zespole akt Głównego Urzędu Powierniczego Wschód z czasów II wojny światowej znajduje się dokument z 1942 roku, z którego wynika, że władzom miasta Bielitz zezwolono na wykorzystanie nagrobków z obu nieczynnych cmentarzy żydowskich do regulacji rzeki Białej.
 
- Nagrobki wydobyte dotychczas z rzeki [w kwietniu 2012 roku w trakcie remontu koryta Białej wydobyto 12 fragmentów macew - red.] pochodzą z kirkutu w Białej oraz z cmentarza w Bielsku. Jest też kilka, których nie można przyporządkować do żadnego z nich. Moim zdaniem, jest większe prawdopodobieństwo, że najnowsze znalezisko leży w rzece od czasu II wojny światowej, ale nie ma stuprocentowej pewności. Zapewne kolejne obfite opady i powodzie w następnych latach odsłonią następne macewy - tłumaczy dr Proszyk.

Cmentarz pod budynkami

Ale bielski historyk podaje również drugą hipotezę. Przypomina, że na terenie cmentarza żydowskiego przy ul. Wyzwolenia w Białej w latach 1849-1956 pochowano ok. 2 tys. osób. W latach 1966-67 ekshumowano i przeniesiono na cmentarz w Bielsku jedynie 170 zmarłych [w miejscu kirkutu powstały budynki Polsportu - red]. Co stało się z pozostałymi nagrobkami? Świadkowie pamiętający tamten okres wspominają, iż część wrzucano do betonu, którym zabezpieczano koryto regulowanej wtedy rzeki Niwki.

- Nagrobki miałyby znajdować się pomiędzy skrzyżowaniem ul. Stojałowskiego i Broniewskiego a kościołem Opatrzności Bożej. Inną ich część widziano przy torach kolejowych, niedaleko dworca PKP, pozostałe zaś wykorzystano do wyłożenia placów fabrycznych Polsportu. Były także w fundamentach rozebranego pomnika wdzięczności Armii Czerwonej na placu św. Mikołaja - przypomina dr Proszyk.

Bliższa tej drugiej wersji jest przewodnicząca Gminy Żydowskiej w Bielsku-Białej, która była wczoraj obecna na miejscu, gdzie okryto nagrobki. Dorota Wiewióra przekonuje, że pochodzą one ze zlikwidowanego kirkutu przy ul. Wyzwolenia. - Decyzję o likwidacji cmentarza władze miasta podjęły w 1966 roku. W tym miejscu wzniesiono budynki Polsportu. Niewielką część nagrobków przewieziono na kirkut w Bielsku, resztę po prostu zburzono. Można powiedzieć, że pod zakładami Polsportu spoczywa ok. 1500 osób - mówi szefowa bielskiej Gminy Żydowskiej.

bak

 
Inskrypcje hebrajskie odczytane przez dr Jacka Proszyka z dwóch macew wydobytych wczoraj z Białej:
Nr 1 (...) i dobra dla obcych, (...) dla ubogich, pani PESLA, niech pokój będzie z nią!, córka (...) Lewity błogosławionej pamięci, zmarła (...) [5]689 = 1929 r. (...)
Nr 2 Tu spoczywa, mąż prawy i uczciwy, który znany był z uprzejmości, i czynił sprawiedliwość przez wszystkie dni swego życia. Niech jego dusza będzie zawiązana w węzeł żywota wiecznego (...)