Marcin Luter nigdy w Bielsku nie był, ale ma tu pomnik, jedyny w Polsce. 31 października minie dokładnie 500 lat od chwili, gdy przybił swe tezy w przedsionku kościoła w Wittenberdze i zapoczątkował reformację. Z tej okazji radni przyjęli uchwałę, w której podkreślono zasługi protestantów dla rozwoju naszego miasta. W związku z rocznicą organizowane są okolicznościowe spotkania, sympozja i konferencje. Toczą się dyskusje, wiele z nich dotyczy właśnie doktora Lutra.

Postać mnicha, który doprowadził do rewolucji w Kościele i całym chrześcijańskim świecie budzi niesłabnące zainteresowanie. Jego teologiczna myśl zawarta w haśle „jedynie Pismo, jedynie wiara, jedynie łaska, jedynie Chrystus, jedynie Słowo” stała się religijnym i moralnym drogowskazem dla setek milionów ludzi. Nie wszystkie poglądy Lutra przetrwały jednak próbę czasu. Od niektórych z nich współczesne kościoły protestanckie stanowczo się odcinają.

Najgorszy ze wszystkich narodów

W czasach Lutra w okolicach Wittenbergi żyli słowiańscy Serbołużyczanie. Dziś już ich tam nie ma, ale przetrwali stulecia prześladowań i obecnie mieszkają w południowo-wschodniej części Niemiec. Dzielą się na trzy główne grupy różniące się językiem, religią i obyczajami. W Budziszynie i jego okolicach przeważają katolicy, natomiast protestanci stanowią większość w Cottbus i Hoyerswerdzie.

Luter podzielał pogardę większości ówczesnych Niemców dla tej autochtonicznej ludności i nazywał ją w swoich „Rozmowach przy stole” („Tischreden”) „najgorszym ze wszystkich narodów” („die schlechteste aller Nationen”). Wykorzystali to hitlerowcy, którzy wszystkich Słowian, również Polaków, uznawali za podludzi. III Rzesza rozpętała przeciwko Serbołużyczanom brutalny terror. Heinrich Himmler stworzył plan ich wysiedlenia do Polski. Szacuje się, że w latach 1933-1945 zamordowanych zostało około 20 tys. Łużyczan.

Choć teraz cieszą się w Republice Federalnej szeroką autonomią, a premier Saksonii Stanisław Tilich jest Serbołużyczaninem, to jednak - mimo wsparcia udzielanego przez władze - zagraża im rozmycie się w niemieckim społeczeństwie i całkowita germanizacja.

Żydów przepędzić, synagogi spalić

Początkowo Luter podkreślał żydowskie pochodzenie Jezusa i w 1523 ogłosił, że odrzucanie Żydów przez chrześcijan uniemożliwia ich „poprawę”, czyli nawrócenie na „prawdziwą wiarę”. Jednak później, w 1543, wezwał do palenia ich ksiąg, domów i synagog, gdyż „bluźnią oni naszemu Zbawicielowi i Świętej Dziewicy”.

Historycy zgodnie twierdzą, że Luter - jeśli chodzi o stosunek do Żydów - to typowy przedstawiciel XVI-wiecznego mieszczaństwa, dla którego byli oni niepożądaną konkurencją ekonomiczną. Reformator stał się ich zajadłym, agresywnym przeciwnikiem. W traktacie „O Żydach i ich kłamstwach” wzywał do ich napiętnowania i dyskryminacji. Proponował - poza spaleniem synagog - wprowadzenie obowiązku pracy dla Żydów oraz zburzenie należących do nich szkół.

W 1984 Światowa Federacja Luterańska stanowczo odcięła się od antysemickich pism Lutra. A w roku następnym rabin Albert Friedlander powiedział: - Bracie Marcinie (…) naucz swoich następców, że są czasy, kiedy braterstwo musi pokonać dogmaty. Wszyscy jesteśmy ludźmi i możemy się wzajemnie kochać. I niechaj Bóg strzeże nas i zjednoczy teraz i na wieki.

Kobiety, czyli wiedźmy

Luter swoje poglądy na temat społecznej i religijnej szkodliwości magii opierał na wersecie z Księgi Wyjścia (22,17 lub 22,18 w zależności od przekładu), który wzywa do zabijania czarownic. W maju 1526 wygłosił płomienne kazanie przeciwko wiedźmom oraz ich występkom i zachęcał do bezpardonowego unicestwiania kobiet oskarżonych o szatańskie praktyki. Miano z nimi postępować tak, jak z mordercami i rabusiami. W kazaniu mówił wyłącznie o niewiastach, mężczyźni go pod tym względem nie interesowali.

Z drugiej strony Luter darzył kobiety atencją i bardzo je szanował. Ożenił się z byłą zakonnicą Katarzyną von Bora. Była ona jedną z dwunastu sióstr, które pod wpływem jego nauk uciekły z klasztoru. Pomógł im znaleźć dach nad głową i odpowiednich mężów. Sam miał z Katarzyną kilkoro dzieci, a obecnie żyje około 2800 jego potomków, którzy zrzeszeni są w stowarzyszeniu Lutheriden-Vereinigung.

Współcześnie kobiety zdobyły w kościołach luterańskich pozycję, o jakiej nie mogły i nadal nie mogą marzyć katoliczki. To one nierzadko nadają ton dyskusjom teologicznym i piastują najważniejsze urzędy, z biskupimi włącznie.

* * *

Reformacja ma już pół tysiąca lat. Kościoły protestanckie uznają Marcina Lutra za bohatera wiary, reformatora i odnowiciela. Anglikanie zaliczają do grona świętych. Katolicy widzą w nim teologa sprzeciwu wobec starego porządku, którego nauczanie zawierało wiele słusznych postulatów uznanych przez Sobór Watykański II, ale także dużo poważnych błędów dogmatycznych.

Marcin Luter był nie tylko reformatorem religijnym, lecz także wybitnym humanistą, pisarzem i filologiem. Jego przekład Biblii przyczynił się do powstania ogólnoniemieckiego języka literackiego. Postulat Lutra o konieczności posługiwania się językami narodowymi w kulcie religijnym i literaturze dał ludom Europy północnej i środkowej impuls do rozwijania własnych kultur. Także w katolickiej Polsce protestantyzm przyczynił się do powstania pierwszych wybitnych dzieł literackich w języku polskim.

Możemy być dumni, że w wielowyznaniowym Bielsku-Białej mamy pomnik Marcina Lutra. A że Doktor popełniał błędy? Cóż, był człowiekiem z krwi i kości.

Marek Żuliński