Chyba każdy bielszczanin przechodząc przez most na ul. 11 Listopada zdaje sobie sprawę, że przekracza historyczną granicę między Bielskiem i Białą. Wczoraj w tym właśnie miejscu sprawdzaliśmy wiedzę historyczną mieszkańców naszego miasta. Ilu z nas wie, jakie regiony i państwa przedzielała w przeszłości rzeka Biała?

To zasadnicze pytania zadaliśmy kilkunastu bielszczanom, które spotkaliśmy w pobliżu mostu. Zdecydowana większość z nich nie wie na ten temat zupełnie nic. Dwie osoby błędnie wskazały na Białą jako granicę między zaborem pruskim i austriackim. Jeden z respondentów twierdził jakoby Bielsko zamieszkane było w przeszłości przez austriackich Niemców a Biała przez Żydów. Trudno jednak oceniać na tym przykładzie wiedzę historyczną bielszczan - historia granicy na Białej jest niezwykle zawiła.

Granica księstw

W okresie II Rzeczypospolitej i później, aż do czasów połączenia miast w 1951 roku, Biała oddzielała województwo śląskie i krakowskie, co kojarzyć się nam może z nazwami dzielnic naszego miasta - Komorowic i Mikuszowic Śląskich po bielskiej stronie rzeki oraz Komorowic i Mikuszowic Krakowskich po stronie bialskiej, a także z wciąż funkcjonującym wśród starszych ludzi określeniem „Biała Krakowska”.

Ten nieaktualny już podział na województwa jest echem czasów wcześniejszych, gdy pod panowaniem XIV-wiecznych Piastów Biała i Bielsko rozdzielone były granicą Księstw Oświęcimskiego i Cieszyńskiego. W 1457 roku, po kilkudziesięciu latach przynależności obu księstw do Królestwa Czeskiego, Polska odzyskała ziemię oświęcimską. W ten sposób Biała i Bielsko na 315 lat, aż do pierwszego rozbioru, zostały rozdzielone granicą państwową. Co ciekawe, w świadomości dawnych mieszkańców polskiej Białej rzeka stanowiła przede wszystkim granicę Polski z niepolskim Śląskiem, a przynależność państwowa Śląska Cieszyńskiego i Bielska w jego ramach to kolejna zawiłość do rozwiązania.

Podział na polską Białą i czeskie Bielsko nie trwał długo, gdyż w 1526 roku Królestwo Czeskie zostało wcielone do imperium Habsburgów, czyli historycznego państwa austriackiego. Od tego momentu przez ponad dwa wieki most na Białej funkcjonował jako przejście graniczne między państwem polskim i austriackim. Granica ta nabrała na znaczeniu w 1746, kiedy Austria utraciła panowanie nad większością Śląska na rzecz Prus.

W jednym państwie

Od tej chwili całość granicy między Polską i Austrią wyznaczał odcinek rzeki Białej między Dziedzicami (jedna z wiosek składających się na dzisiejsze Czechowice-Dziedzice) a Bystrą. To przez Bielsko prowadziła jedyna bezpośrednia droga z Wiednia do Polski, co wpłynęło na gwałtowny rozwój gospodarczy zarówno Bielska, jak i leżącej po drugiej stronie granicy Białej. 

W 1772 roku, po pierwszym rozbiorze Polski, Biała i Bielsko po raz pierwszy od czasów piastowskich znalazły się w jednym państwie - w Austrii. Od tej pory, aż do odzyskania niepodległości przez Polskę, rzeka stanowiła granicę regionów - nowej prowincji austriackiej, czyli Galicji, oraz Księstwa Bielskiego. Droga z Wiednia do Polski stała się częścią większego traktu łączącego cesarstwo ze stolicą nowej prowincji, Lwowem. To w tym okresie części centralne zarówno Bielska, jak i Białej zaczęły nabierać znanych nam kształtów urbanistycznych.

Granica między Galicją a austriackim Śląskiem zyskała na znaczeniu wraz z uzyskaniem przez Galicję autonomii w 1867 roku. Obecność w Galicji polskiej prasy, szkół oraz władz samorządowych zwiększała wpływy polskiej ludności w Białej. W Bielsku w tym czasie Polacy stanowili przede wszystkim lud robotniczy dojeżdżający do pracy z okolicznych wiosek. Władze miasta utrudniały polskim robotnikom osiedlanie się w samym mieście i właśnie dlatego Bielsko nie posiada właściwie historycznych dzielnic robotniczych.

Jedność w odrębności

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Bielsko i Biała wróciły do Rzeczypospolitej, a w 1951 roku zostały połączone w jedno miasto. Osobliwe to połączenie - miasta, które przez wieki należały do różnych państw, przecięte granicą krain geograficznych, a jednocześnie przez wieki tworzące pewną gospodarczą i kulturową całość - już na początku XX wieku określane było przez tutejszych Niemców jako „siostrzane miasta” (Schwesterstadte Bielitz-Biala). Cofając się jeszcze bardziej warto zauważyć, że już królowie polscy doceniali wymianę gospodarczą z niepolskim Bielskiem, nadając przywileje bielskim tkaczom i kupcom.

Pochylając się nad zamierzchłą historią naszego miasta, warto pamiętać, że mówimy o czasach, w których nawet państwowe granice nie były tożsame z granicami między ludźmi. Nad rzeką Białą na przełomie wieków żyli Niemcy, Polacy, Żydzi, Czesi, Morawianie, Węgrzy, a odnaleźć można było nawet Włochów i Greków. Zaś języki niemiecki i polski ulegały tutaj wzajemnym wpływom.

Piotr Skarewicz