Z pozoru niewiele łączy Nowy Jork z historią Bielska-Białej, ale to właśnie w tym mieście znajduje się Żydowska Fundacja Na Rzecz Sprawiedliwych, w której zasobach największa ilość dokumentów dotyczy Polaków. Korzystając z zaproszenia tej instytucji, planuję z jej pomocą odkryć nieznane dotąd fakty na temat historii naszego miasta.
 
Żydowska Fundacja Na Rzecz Sprawiedliwych mieści się przy Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku. Uczelnia powstała w 1754 roku jako ,,King's College”. W 1794 na fali entuzjazmu z uzyskanej niepodległości szkołę przemianowano na cześć Krzysztofa Kolumba na ,,Columbia College”. Obecnie oferuje ona różnorodny system studiów i posiada m.in. duże zbiory biblioteczne, obejmujące ponad 8,6 mln woluminów oraz własne wydawnictwo. Co ciekawe, od kilku lat trwają przygotowania do otwarcia katedry studiów polskich. Okazuje się, że do lat 50-tych ub. wieku istniała na Uniwersytecie Columbia katedra literatury polskiej im. Adama Mickiewicza.
 
W sercu Manhattanu
 
Kampus uniwersytecki, w którym mieszkam - podobnie jak Żydowska Fundacja Na Rzecz Sprawiedliwych, która zaprosiła mnie do udziału w jej programie edukacyjnym - leży w samym centrum miasta, w dzielnicy Manhattan. Spacerując Amsterdam Avenue sąsiadującą z przepięknym o tej porze roku parkiem, docieram do największych bibliotek na tej uczelni: Low Memorial Library i Butler Library. Swoje katedry na Uniwersytecie Columbia mają nie tylko Polacy, ale także Czesi, Rumuni, Ukraińcy i Serbowie. Dlatego w zbiorach uczelni nie brakuje informacji na temat krajów europejskich. Polska zajmuje wśród nich szczególne miejsce.
 
Żydowska Fundacja Na Rzecz Sprawiedliwych gromadzi dokumentację na temat osób z różnych krajów europejskich, którzy w czasie drugiej wojny światowej ratowali Żydów. Jedną z najważniejszych funkcji tej instytucji jest wspieranie żyjących Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata, a także badanie historii Holocaustu i edukacja w tym zakresie. Jako uczestniczka kursu organizowanego przez fundację mam możliwość zapoznania się z ich publikacjami związanymi z historią Polski.
 
Śladami sławnych bielszczan
 
 - Wśród Sprawiedliwych największą grupę stanowią Polacy - mówi profesor Debórah Dwork. - W naszych działaniach staramy się zapoznać uczniów na całym świecie z takimi heroicznymi postaciami, jak Irena Sendlerowa czy Władysław Bartoszewski. Chcemy kształtować w słuchaczach szacunek do innych kultur i praw człowieka.
 
W świetle ostatniej wypowiedzi prezydenta Baracka Obamy dotyczącej polskiej historii (na temat polskiego obozu zagłady), działania fundacji zdają się być szczególnie ważne. W ośrodku pracują naukowcy, którzy specjalizują się w badaniach nad historią Polski i mniejszości żydowskiej, która ją zamieszkiwała.
 
Planuję z pomocą tej instytucji odkryć nieznane dotąd fakty na temat historii Bielska i Białej, a także wielokulturowości, która dominowała w naszym mieście przed drugą wojną światową. Chciałabym także odszukać śladów bielszczan w tym niezwykłym mieście, gdyż wielu z nich (m.in. znana aktorka Ida Kamińska, której grób znajduje się w Nowym Jorku) na skutek zawirowań historycznych wyemigrowało do USA.
 
Na razie udało mi się dotrzeć do mało znanych dokumentów dotyczących niemieckiej eksterminacji Polaków mieszkających w Żywcu i w okolicznych wsiach, która miała miejsce jesienią 1939 roku. O dalszych owocach moich poszukiwań napiszę w kolejnym artykule.
 
Agnieszka Pollak-Olszowska