W Bielsku-Białej działają dziś prężnie dwa teatry. Niewiele osób jednak wie, że w niedawnej przeszłości istniała jeszcze jedna scena. W jej repertuarze były sztuki w co najmniej w trzech językach. Większość późniejszych międzynarodowych sław pochodzenia żydowskiego, które zadebiutowały na deskach bielskich teatrów, musiała wyemigrować z kraju na skutek zawirowań historycznych. Zostawiły dziedzictwo, które wpłynęło na dzieje naszego miasta.
 
W ramach Związku Syjonistycznego „Ha-Szachar” powstałego w Bielsku w 1890 roku powołano w 1929 roku Żydowski Komitet Teatralny. Źródła historyczne zaznaczają, że Teatr Jidysz, którego założycielem był Abraham Goldfaden działał już w 1876 roku dla licznej ludności żydowskiej zamieszkującej miasto. Aktorzy pochodzenia żydowskiego występowali zarówno na deskach Teatru Miejskiego w Bielsku, jak i na prowizorycznych scenach, tworzonych specjalnie na występy przyjezdnych trup teatralnych.
 
Rodzina teatralna
 
W pierwszych dekadach ub. wieku przez bielskie teatry przewinęła się niezliczona rzesza aktorów i aktorek. Członkami zespołu byli m.in. Karl Guttmann, Ida Ehre oraz śpiewaczka operowa Selma Kurz-Halban. Debiutowali na deskach Teatru Miejskiego w Bielsku, dzięki czemu został on uznany za jeden z najlepszych prowincjonalnych teatrów początku XX wieku. Do Bielska przyjeżdżało wtedy wiele trup teatralnych. Władze państwowe tolerowały występy w języku jidysz. Własne sceny w Bielsku i Białej miała wówczas także ludność pochodzenia niemieckiego i polskiego.      
 
Największą popularność teatry żydowskie zdobyły w dwudziestoleciu międzywojennym. Triumfy święcił wtedy zespół Idy Kamińskiej i Zygmunta Turkowa. Nie bez powodu można ich nazwać teatralną rodziną. Zygmunt Turkow występował m.in. w warszawskim Teatrze Żydowskim ojca Idy Kamińskiej, Abrahama Izaaka Kamińskiego. Córka Ruth Kamińskiej i Turkowa także została aktorką.
 
Musiała wyemigrować z Polski
 
Ida Kamińska od dzieciństwa była związana z teatrem. Debiutowała na scenie w wieku pięciu lat. Matkę aktorki, Ester Rachel Kamińską nazywano „matką teatru żydowskiego”. Pierwszą wojnę światową Ida wraz z rodziną spędziła w Warszawie, gdzie grała w teatrze ojca, a także zaczęła karierę reżyserską. Grupa teatralna, którą stworzyła odnosiła duże sukcesy w Lublinie, Chorzowie i Wilnie. W Bielsku zespół Idy Kamińskiej wystąpił gościnnie kilka razy.
 
 - Wizyta w Bielsku w 1929 roku zespołu żydowskiego, grającego w języku jidysz (…), była przełomem w kształtowaniu świadomości narodowej miejscowej, zasymilowanej w kulturze niemieckiej społeczności żydowskiej - napisał Andrzej Linert w książce pt. „Teatr w kręgu Ha-Szacharu”.
 
W Bielsku po raz kolejny wystąpiła ze swoją trupą w 1936 roku, a dwa lata później jej zespół zagrał w naszym mieście ostatni przedwojenny sezon teatralny. W czasie II wojny światowej Ida występowała w teatrach w ZSRR. Po wojnie udało jej się wrócić do Polski, gdzie współtworzyła teatry żydowskie i grała w filmach. W 1968 roku odważnie przeciwstawiła się propagandzie antysemickiej i wkrótce musiała wyemigrować. Zmarła w Nowym Jorku w 1980 roku.
 
Pierwszy reżyser ,,Dzienników Anny Frank”
 
Kolejną postacią związaną z bielskimi teatrami był Karl Guttmann, reżyser i aktor. Wprawdzie urodził się w Amsterdamie, lecz ukończył liceum w Bielsku. Potem wyjechał do Wiednia, aby studiować. Pochodził ze średnio zamożnej rodziny żydowskiej. Zadebiutował w sztuce pt. „Front Page” w 1935 roku. Początkowo grał i rozwijał swój talent na deskach Teatru Miejskiego w Bielsku i w Wiedniu.
 
W czasie II wojny światowej wiele podróżował, występując m. in. w Teatrze II Korpusu w ZSRR. W 1942 roku w Tel Awiwie założył teatr, w którym był aktorem, reżyserem, a także dyrektorem. Parę lat później ożenił się z holenderską dziennikarką i zamieszkał w Holandii. Jako pierwszy w 1956 roku wyreżyserował „Dzienniki Anny Frank” dla publiczności w Amsterdamie. Jego repertuar nie ograniczał się tylko do klasyków w stylu Szekspira. Guttman wprowadził na holenderską scenę współczesne dramaty takich autorów, jak Czechow, Shaw czy Albee. Wiele sztuk, które wyreżyserował zadecydowało o jego międzynarodowym prestiżu.
                                               
Gwiazda, która przeżyła obóz
 
Na deskach Teatru Miejskiego w Bielsku zadebiutowała aktorka i reżyserka Ida Ehre. Była córką aktora, który pracował jako kantor w Akademii Muzyki i Sztuki Dramatycznej w Wiedniu, gdzie Ida uczęszczała na lekcje. Już w wieku 18 lat występowała także w Budapeszcie, Bonn i Stuttgarcie. W latach 30-tych XX wieku wyszła za mąż za lekarza Bernarda Heyde, a następnie pracowała w jego zakładzie jako asystentka. Z powodu swojego pochodzenia nie mogła już wtedy grać.
 
Przed wojną wraz z mężem i córką Ruth postanowiła wyemigrować do Chile. Niestety, ewakuacja się nie powiodła, gdyż statek, którym mieli płynąć z Hamburga został zawrócony z trasy z powodu wybuchu II wojny światowej. Niedługo później wraz z córką została aresztowana i osadzona w obozie koncentracyjnym w Fuhlsbüttel. Udało jej się przeżyć i po wojnie założyła własny teatr w Niemczech, którego została dyrektorem. Wystawiała w nim sztuki znane na całym świecie, m.in. Eliota czy Sartre’a. Zagrała w filmach: „W owych dniach” (1947) oraz „The Dead Eyes of London” (1961).
 
Agnieszka Pollak-Olszowska