Turpizm w muzyce

Jeśli chodzi o turpizm w muzyce klasycznej to odnajdujemy go po raz pierwszy dość późno, gdyż dopiero w latach dwudziestych XX wieku. W tym czasie zauważyć można różnorodność brzmień dotychczas niestosowanych, tudzież zmiany jakie zaszły w sztuce komponowania utworu. „Suche”, „przejaskrawione”, „szorstkie” dźwięki szokują i odpychają słuchacza. Muzyka klasyczna zaczęła odchodzić od starych, utartych kanonów, ponieważ kompozytorzy podążyli w poszukiwaniu nowatorskich rozwiązań. Dziełem, które zalicza się do całkowicie pionierskich stylistycznie jest balet Igora Fiodorowicza Strawińskiego pod tytułem Pietruszka. Jest to historia kukiełek z wędrownego teatrzyku ludowego, kreująca słuchaczom pewien nastrój, klimat muzyczny dający wrażenie jarmarcznego hałasu. Kompozytor ściśle nawiązuje do folkloru, czyli do popularnych rubasznych piosenek, dowcipnych katarynkowych melodii oraz rytmów tańców rosyjskich.(1) Nowatorstwo tego utworu polega na wyzwoleniu rytmiki, instrumentacji(2) i faktury(3). Owe czynniki posiadły znaczenie pierwszorzędne, co oznacza, iż zostały podniesione do rangi elementów formotwórczych, których funkcja w konstrukcji utworu staje się analogiczna do tej jaką zazwyczaj pełni harmonia(4) i melodyka(5) – u Strawińskiego sprowadzone do czynników wtórnych. Operuje on nowymi, gęstymi i nasyconymi dysonansowo(6) współbrzmieniami niewychodzących poza siedmiostopniową diatoniczną skalę(7), dającą ciekawy, jak dotąd nieznany efekt. Poza tym wykorzystane są środki takie jak technika ostinato(8), kombinacje warstw harmonicznych i bitonalność.(9) Tak więc dysonansowość tego utworu, specyficzny rodzaj napięcia wyrazowego szokował słuchaczy przyzwyczajonych do kanonów klasycznych. Kolejny balet Strawińskiego zatytułowany Święto wiosny był również zupełnym szokiem.


I. Strawiński  Święto wiosny (fragment)


Paryska prapremiera skończyła się skandalem. Muzykę określono mianem barbarzyńskiej i fowistycznej myśli. Sama tematyka utworu była podobnie szokująca – przedstawiała obrzęd odprawiany na starosłowiańskiej Rusi, który zakończony był zabiciem młodej dziewki. Dzięki natarczywej, ostrej rytmice, surowym i archaicznym motywom często opartym na pentatonice(10) oraz uporczywie powtarzanym akordom(11), muzyka osiąga dziką, brutalną i surową jakość. Wykorzystanie polirytmii i politonalności dało efekt ostrych i zgrzytliwych współbrzmień, oraz jaskrawą instrumentację. Natomiast nakładające się przebiegi tercjowe(12) i pasażowe(13) „biegnące” w różnych kombinacjach sugerują fantazyjność odbioru dzieła. W utworach Strawińskiego rytmika odgrywa ogromne znaczenie. Kreska taktowa(14) istnieje tylko dla orientacji dyrygenta, gdyż słuchacz nie jest w stanie jej odebrać. Takty(15) są niejednakowej długości oraz opierają się na coraz to nowym metrum(16). Frazy(17) rytmiczne zaczynają się i kończą w różnych punktach taktów. Wszystko to oraz spora liczba pauz daje w efekcie wrażenie poszarpanych taktów.

Dzięki technologicznej ewolucji muzyka rozrywkowa wciąż nabiera nowych brzmień i kształtów. W takich zespołach jak Nine Inch Nails wykorzystywane są syntezatory, miksery oraz inne elektroniczne urządzenia preparujące dźwięki pobrane z otoczenia. W skład brzmień zastępujących odgłosy instrumentów klasycznych może wchodzić odgłos pralki automatycznej, robota kuchennego, betoniarki, kapiącej wody. Praktycznie wszystkie dźwięki można w odpowiedni sposób przetworzyć lub „obkroić” i poukładać przy pomocy komputera w partie dające końcowy rezultat, czyli utwór muzyczny. Zabieg ten przypominać może literacką transpozycję z języka potocznego.

Pewne znamiona turpistyczne nosi także „death metal”, jego estetyka ściśle nawiązuje do brzydoty. Hałas, szybkie partie rytmiczne oraz ciężkie brzmienie i zezwierzęcony głos wokalisty, zwany „growlingiem” z pewnością dla wielu jest szpetną, zdegenerowaną formą muzyczną.

Autor: Patryk Janczukowski www.janczukowski.com


W kolejnych częściach z cyklu "Turpizm w sztuce": 
część 5. Turpizm w fotografii 

część 6. Początki komiksu
część 7. Komiks w Polsce do roku 1939
część 8. Rozwój komiksu i jego kulturowy awans
część 9. Komiks w Polsce po wojnie

część 10. Lobo
część 12. Melting Pot, Szninkiel, Maus
część 13. La Survivante 
część 14. Ranxerox, Pajacyk 
część 15. Osiedle Swoboda i inni


Źródło:

(1) A. Jarzębska: Strawiński.
(2) Instrumentacja – polega na doborze i określeniu sposobu użycia instrumentów przewidzianych do realizacji działa. w: Mała encyklopedia muzyki
(3) Faktura – to koordynacja, rodzaj współdziałania elementów muzycznych, sposób dysponowania nimi. w: Mała…,
(4) Harmonia – jeden z głównych elementów struktury wielogłosowej dzieła muzycznego, jego istotą jest jednoczesne współdziałanie dźwięków w postaci współbrzmień i akordów. w: Mała…,
(5) Melodyka – jej istota jest horyzontalny układ pojedynczych dźwięków następujących po sobie według określonych zasad tonalnych, metryczno-rytmicznych i formalnych. w: Mała…
(6) Dysonans – termin stosowany na oznaczenie niezgodnego współbrzmienia dwóch lub więcej dźwięków, albo następstwa dźwięków. w: Mała…,
(7) Siedmiostopniowa skala diatoniczna – szereg siedmiu dźwięków utworzonych przez sprowadzenie do jednej oktawy szeregu siedmiu kwint. w: Mała…,
(8) Technika ostinato – wielokrotnie powtarzana w jednym z głosów struktura melodyczna lub harmoniczna. w: Mała…,
(9) A. Jarzębska: Strawiński…,
(10) Pentatonika – typ skali złożonej z pięciu dźwięków w obrębie oktawy. w: Mała…,
(11) Akord – polega na jednoczesnym brzmieniu trzech lub więcej dźwięków. w: Mała…,
(12) Tercja – interwał muzyczny. w: Mała…
(13) Pasaż – figuracyjna struktura muzyczna oparta na rozłożonym akordzie. w: Mała…
(14) Kreska taktowa – pionowa linia przecinająca jedną lub więcej pięciolinii, oddzielająca jednostki metryczne – takty. w: Mała…,
(15) Takt – powtarzający się podstawowy schemat ukształtowania metrycznego w utworze lub jego części. w: Mała…,
(16) Metrum – podstawowy schemat określający wartość trwania nut. w: Mała…
(17) Fraza – struktura powstająca w wyniku współdziałania elementów muzycznych, składająca się z dwu lub więcej motywów. w: Mała…